នៅក្នុងផ្លូវលោករបស់បុថុជ្ជនយើង និយមន័យ “អ្នកមាន” និង “អ្នកក្រ” ហាក់មានសភាពចម្រូងចម្រាសគ្នា គ្រប់ពេលវេលា និង គ្រប់ទីកន្លែង។ មនុស្សលោក មិនអាចស្វែងរកកិច្ចឯកភាពរួមមួយបានទេ ដរាបណាម្នាក់ៗ យកតួលេខមកធ្វើជាសូចនករណ៍ក្នុងការកំណត់ទិសដៅ។

ព្រះពុទ្ធបានទុកពាក្យប្រៀនប្រដៅមួយថា “បើអ្នកយកតួលេខ ដើម្បីកំណត់ភាពមានបាន អ្នកនឹងស្គាល់តែភាពក្រីក្រជារៀងរហូត ព្រោះតួលេខតែងតែរំកិលខិតទៅរកបូកអនន្ត”។ មានន័យថា ការសរសេរពីតួលេខ គ្មានដែនកំណត់ទេ វានឹងនាំអ្នកសរសេរឆ្ពោះទៅទីឋានដែលគ្មានកោះត្រើយ។

ផ្ទុយទៅវិញ ព្រះពុទ្ធបរមគ្រូនៃយើង បានសង្កត់ទុកនូវបណ្ដាំគំនិតមួយ ដែលស្របនឹងទ្រឹស្ដីសេដ្ឋកិច្ចសាកល គឺ “អ្នកមាន ជាអ្នកដែលលែងមានតម្រូវការ”។ មានន័យថា ដរាបណា មនុស្សនៅតែមានតម្រូវការ (Demands) គេនឹងនៅតែជាមនុស្សមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់។ ភាពមិនគ្រប់ គឺជាសេចក្ដីទុក្ខសោកវេទនា ហើយអារម្មណ៍ដែលមិនគ្រប់នេះ ធ្វើឱ្យមនុស្សរស់ដោយគ្មានសេចក្ដីសុខ។ អ្នកគ្មានសេចក្ដីសុខ គឺជាអ្នកក្ររហាមនុះឯង!

បើអ្នកមានលុយ ១០០លានដុល្លារហើយ តែពិបាកចិត្តដេកមិនលក់ ព្រោះខ្វះ ១០០លានដុល្លារ ថែមទៀត ដើម្បីបង្គ្រប់ការវិនិយោគក្នុងផែនការឆ្នាំក្រោយ ធ្វើឱ្យអ្នកគេងមិនលក់ បក់មិនរំហើយ រសាប់រសល់គិតឆ្វេងគិតស្ដាំ ឥតឈប់ឈរ។ គឺច្បាស់ណាស់ថា អ្នកជាជនអភ័ព្វ ក្ររហាម ព្រោះថាអ្នកនៅតែស្រេកឃ្លាន។ ឃ្លាននេះ គឺឃ្លានលុយ ហើយលុយជាតួលេខដែលខិតទៅរកកម្រិតបូកអនន្ត។ បើអ៊ីចឹង ធ្វើម្ដេចនឹងអាចឈប់ឃ្លាន? ទោះជាបានមកថែមរាប់ពាន់លានដុល្លារទៀត ក៏នៅតែឃ្លានចង់បានថែមដែរ។

 រីឯក្មេងឃ្វាលគោម្នាក់ដែលរស់នៅទីជនបទ ស្រុកស្រែចម្ការ មានអាហារបរិភោគរាល់ថ្ងៃ មានខ្យល់ដង្ហើមបរិសុទ្ធស្រូបចូលសួតរាល់ថ្ងៃ មានគ្រួសារកក់ក្ដៅមួយ មានពេលដេកជជែកគ្នាលេង និងមិនដែលនឹកចង់បានទ្រព្យសម្បត្តិអ្វីបន្ថែម ទាល់តែសោះ ខណៈដែលលុយរបស់គេ (ទ្រព្យ) បើប្រមូលយកមករាប់ បែបមិនបាន ១ម៉ឺនដុល្លារផង។ ប៉ុន្តែ សេចក្ដីស្ងប់ គឺការមិនស្រេកឃ្លានចង់បានលុយពីប្រភពណាទាំងអស់ ព្រះសម្ដែងថា មនុស្សបានឆ្អែត។ បើឆ្អែតហើយ ស្កប់ស្កល់ហើយ នោះហើយជាអ្នកមាន។

បើយើងពិចារណាពីតម្លៃនៃវត្ថុអ្វីមួយក្នុងទីផ្សារជំនួញ នៅពេលដែលតម្រូវការចេះតែកើនឡើង ច្រើនទៅៗ តម្លៃលក់របស់វាក៏នឹងចេះតែខ្ពស់ទៅៗដូចគ្នាដែរ (Demands increase will always lead prices increase)។ ឧទាហរណ៍ជាក់ស្ដែង តម្លៃអចលនវត្ថុ (ដីធ្លីផ្ទះសម្បែង) វាឡើងថ្លៃ ឬចុះថ្លៃ អាស្រ័យលើ តម្រូវការ (ភាពចង់បានរបស់មនុស្ស)។ នៅស្រុកខ្មែរ ផ្ទះរស់នៅថ្លៃ អាស្រ័យលើចំនួនមនុស្សច្រើន កកកុញគ្នា (និងកត្តាផ្សេងទៀត)។ ប៉ុន្តែ នៅប្រទេសដែលមានសេដ្ឋកិច្ចឡើងដល់កម្រិតកំពូល ផ្ទះរស់នៅថ្លៃ អាស្រ័យចរិតមនុស្សជិតខាងក្នុងភូមិទៅវិញ។ ផ្ទះខ្លះ តម្លៃ កន្លះលានដុល្លារ គ្រាន់តែពួកស្បែកខ្មៅ ដែលនិយមការផឹកស៊ីឡូឡា ចូលទៅទិញតែពីរបីផ្ទះ ធានាថា ផ្ទះតំបន់នោះ នឹងចុះថោកយ៉ាងមិនគួរឱ្យជឿ ព្រោះអ្នកថ្លៃថ្នូរ នាំគ្នា លក់បន្ថោកទាបៗ ដើម្បីចាកចេញឱ្យឆ្ងាយពីពួកពាលាស៊ីផឹកស្រែកឡូឡា ដែលរំខានដល់ភាពស្ងប់របស់គេ។ ដូច្នេះ ក្នុងបរិបទនេះ យើងអាចរៀនសូត្របានថា សូម្បីតែរបៀបកំណត់តម្លៃអចលនវត្ថុ ក្នុងប្រទេសពីរផ្សេងគ្នា ក៏ខុសក្បួនគ្នាដែរ (សូមបញ្ជាក់ថា វាក៏នៅមានលក្ខខណ្ឌផ្សេងទៀតដែរ)។ នេះយើងមិនទាន់បកស្រាយដល់ របៀបគណនាតម្លៃថោកឬថ្លៃ នៃអចលនទ្រព្យ នៅជប៉ុន ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងតំបន់រញ្ជួយដី អាកាសធាតុត្រជាក់ ព្យុះសមុទ្រ និង កត្តារួមផ្សំផ្សេងទៀតជាច្រើននៅឡើយផង។

រឿងពិតមួយទៀត ដែលទាក់ទងនឹងទ្រឹស្ដីនៃតម្រូវការដែរ (Law of Demands) ក្នុងរបបប៉ុលពត ពីឆ្នាំ ១៩៧៥ ដល់ ១៩៧៩ មាស១តម្លឹង ក្នុងតំបន់ខ្លះ អាចទិញបានកណ្ដុរស្រែ១ចង្កោម ឬ ប្រហុកមួយកូនចាន ឬ អំបិលក្រួស១កំប៉ុង តែប៉ុណ្ណោះ។ មានន័យថា សម័យនោះ តម្រូវការនៃការចង់បានសេចក្ដីរស់រានមានជីវិតរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ វាធំធេងជាងមាសប្រាក់ ស្ទើរតែហៅលែងឮ។ ក្នុងសម័យក្រោយខ្មែរក្រហម ចន្លោះពី ១៩៨០ ដល់ ១៩៨៩ (តាមការចងចាំរបស់ខ្ញុំ) អ្នកពាក់មាសពីរបីជីជាប់នឹងខ្លួន អាចក្លាយជាសាកសព ដោយសារតែការប្លន់សម្លាប់ឥតប្រណី របស់ពួកចោរព្រៃ ចោរស្រុក និងជនពាលរាប់មិនអស់ ដែលនៅស្រេកឃ្លានអាហារក្រោយការរំដោះ។ ដូច្នេះ មានន័យថា ជីវិតមនុស្សសម័យនោះ ថោកស្មើនឹងមាសពីរបីជីទេ។

បើយើងសួរថា មានលុយប៉ុន្មានទើបហៅអ្នកមាន? យើងមិនអាចឆ្លើយ ដោយមិនមាន “អញត្រ” បានទេ។ ពេលយើងរៀនគណិតវិទ្យា ដើម្បីគណនារកអាថ៌កំបាំងអ្វីមួយគិតជាលេខ យើងត្រូវតែមាន អញត្រ ដើម្បីតាងវាសិន។ ការបង្កើតអញត្រ ជាការដាក់លក្ខខណ្ឌកំណត់ច្បាស់លាស់ (Limit) ដើម្បីយើងអាចស្ថិតក្នុងព្រំដែនមួយដែលនិយាយទៅមិនខុស។

ដូចជាលេខ 6 ក្នុងអក្សរឡាតាំងអីចឹង បើម្នាក់ឈរនៅក្បាល ម្នាក់ឈរនៅចុង នៃតួលេខ ពួកគេ នឹងឈ្លោះគ្នាដល់ថ្ងៃស្លាប់ រកការឯកភាពមិនឃើញឡើយ ព្រោះម្នាក់ៗសុទ្ធតែមានហេតុផលត្រឹមត្រូវរៀងខ្លួន ដើម្បីអះអាងថា វាជាលេខ 6 ឬ ជាលេខ 9។ ដូច្នេះ ដើម្បីអាចកាត់សេចក្ដីបានប្រកបដោយភាពត្រឹមត្រូវ យុត្តិធម៌ និងព្រមទាំងសងខាង ក្នុងនាមជាអ្នកដឹកនាំ ដំបូងត្រូវបង្កើត អញត្រ (គឺសរសេរច្បាប់)។ មានន័យថា បើឈរនៅខាងនេះ វាជាលេខ 6 បើយើងឈរនៅខាងនោះ វាជាលេខ 9។

ក្នុងសង្គមមនុស្សរស់នៅក៏ដូចគ្នា បើយើងចង់កំណត់ថា នរណាជាអ្នកមាន នរណា ជាអ្នកក្រ ដំបូងត្រូវតាង អញត្រ។ អញត្រ នោះគឺ ប្រាក់ចំណូលគិតជាមធ្យមរបស់ប្រជាជនក្នុងប្រទេសជាតិ ឬ ទំហំសេដ្ឋកិច្ចជាតិនោះ (កម្រិតចំណេះដឹង ធនធានមនុស្ស ធនធានបញ្ញា ទីផ្សារការងារ ពលកម្ម ជំនួញជួញដូរផ្សេងៗ ជាដើម) ។ល។

វាដូចបំណកស្រាយរបស់ខ្ញុំពីខាងដើមមុននេះអ៊ីចឹង ក្នុងទ្រឹស្ដីពុទ្ធសាសនា “អ្នកមានគឺជាអ្នកដែលលែងមានតម្រូវការ”។ បើខ្ញុំនិយាយឆ្កុយដោយមិនដាក់ អញត្រ ព្រះពុទ្ធ ទេ ខ្ញុំនឹងខុស។ គឺខុសពីនិយមន័យដែលកំណត់ដោយធនាគារពិភពលោក ដែលគេបានចេញស្ដង់ដាររួមមួយ ក្នុងតំបន់មួយ សម្រាប់ប្រជាជាតិមួយ ឬ ច្រើន ដើម្បីគេងាយស្រួលគិត។ ដូច្នេះ បើយើងទៅយក អញត្រ របស់អាមេរិក មកគណនា ចំណោទ នៅកម្ពុជា គឺវានឹងខុសហើយ។ យើងមើលតែមាត្រដ្ឋានវាស់វែងទៅ ទម្ងន់ថ្លឹងគេគិតជាផោន យើងគិតជាគីឡូក្រាម គេវាស់កម្ពស់គិតជា ហ្វីត យើងគិតម៉ែត្រ គេអ៊ីង យើងសង់ទីម៉ែត គេវាស់ចម្ងាយគិតម៉ៃល យើងគិតគីឡូម៉ែត្រ ។ល។ ទាំងនេះ សុទ្ធតែអាចឆ្លុះបញ្ចាំងថា ស្ដង់ដាគណនា ស្ទើរតែគ្រប់បែបយ៉ាង មិនអាចដូចគ្នារវាងប្រទេសផ្សេងៗគ្នាបានទេ។

បរិញ្ញាបត្រស្រុកគេ ប្រាក់ខែអាចមានដល់ខ្ទង់ម៉ឺនដុល្លារ ប៉ុន្តែស្រុកយើង រៀនចប់បណ្ឌិតហើយ ប្រាក់ខែ ក្រោមខ្ទង់ពាន់ទេ។ មើលតែប្រាក់ខែ នាយករដ្ឋមន្ត្រី និងរដ្ឋមន្ត្រីនៃក្រសួងនានាទៅដឹងហើយ!

សរុបមកវិញ “តើនរណាជាអ្នកមានពិតប្រាកដ?” ចម្លើយ គឺអាស្រ័យលើ លក្ខខណ្ឌដែលដាច់ដោយឡែកៗពីគ្នា។ តើយើងចង់បានចម្លើយស្របតាមស្ដង់ដារធនាគារពិភពលោក? ស្របតាមស្ដង់ដារប្រទេសជាតិមួយ?​ ឬ ស្របតាមទ្រឹស្ដីសង្គមវិទ្យា? ទស្សនវិជ្ជា? ឬអ្វីផ្សេងទៀត? ដូច្នេះម្នាក់ៗ អាចឆ្លើយបានដោយខ្លួនឯងហើយ។

ជាចុងក្រោយ សូមបញ្ជាក់ថាខ្ញុំមិនមែនជាសេដ្ឋវិទូ ហើយរឹតតែមិនមែនជាបព្វជិតក្នុងពុទ្ធសាសនា គ្រាន់តែចូលចិត្តបបួលគេគិតអ្វីដែលជាបញ្ហាសង្គមជាតិ ដើម្បីបានភ្លឺស្វាងទាំងអស់គ្នា ឆ្ពោះទៅកាន់សន្តិភាពពិតឥតក្លែងក្លាយទាំងអស់គ្នាតែប៉ុណ្ណោះ។

លឹម វិរិយា (អ្នកធ្វេីបដិវត្ដន៍ផ្នត់គំនិត)